Cytat dnia:  
Zaparcie się swojej woli należy cenić wyżej niż wskrzeszanie umarłych.
   Św. Ignacy Loyola

Nabożeństwa bizantyjskie

Do 20 listopada Liturgii nie będzie.


Materiały do wykładów
Sakramentologia w Collegium Bobolanum Teologia ekumeniczna w Collegium Bobolanum Wykłady na Ukraińskim Uniwersytecie Katolickim we Lwowie Wykłady w Kolegium Filozoficzno-Teologicznym Polskiej Prowincji Dominikanów

Preferencje

 Number of members 140 members


Użytkownicy online

( nikt )

Licznik

   odwiedzin

   odwiedzających online


Rok liturgiczny - Nadzieja dnia sobotniego

Uwaga! Niniejszy artykuł ukazał się w: „Przegląd Powszechny” 4/1016:2006 s.29-44.

Marek Blaza SJ

Nadzieja dnia sobotniego

We wschodnim chrześcijaństwie sobota jako dzień liturgiczny zajmuje szczególne miejsce. Chociaż ustępuje ona niedzieli jako dniowi poświęconemu wydarzeniu zmartwychwstania Chrystusa, to jednak nie jest też zaliczana do dni powszednich. Już bowiem w Kościele pierwotnym na Wschodzie miała ona charakter wspomnienia stworzenia świata i odpoczynku Boga po dziele stworzenia (Rdz 1,1-2,3). W tym kontekście lepiej można zrozumieć przepisy zawarte w Kanonach Apostolskich[1] (kan. 64), które zakazują pościć w sobotę, z wyjątkiem Wielkiej Soboty[2]. Prawdopodobnie zakaz ten był wówczas skierowany przeciwko gnostykom, którzy na znak żałoby pościli w każdą sobotę, ponieważ dzień ten według ich nauki wieńczył dzieło stworzenia materii, będącej złą ze swej natury[3]. Natomiast w Wielką Sobotę Kanony Apostolskie nakazywały post, ponieważ w tym dniu ciało Jezusa leżało martwe w grobie, a ponadto sam Pan miał nakazać pościć w tym dniu (por. Mk 2,20; Łk 5,35)[4].

Również kilka wieków później hierarchowie wschodni uczestniczący w Synodzie Trullańskim[5] (691-692) narzekali, iż mieszkańcy miasta Rzymu poszczą w soboty Wielkiego Postu wbrew przekazanemu porządkowi kościelnemu (kan. 55)[6]. Jednakże już w następnym orzeczeniu uczestnicy tegoż synodu wyrazili swoje niezadowolenie z faktu, iż w Armenii w soboty i niedziele Wielkiego Postu niektórzy wierni ośmielają się jeść ser i jajka, podczas gdy w tych dniach nie powinno się spożywać tego rodzaju potraw, podobnie jak i wszystkiego, co jest zabijane (kan. 56)[7]. Te dwa powyższe orzeczenia, zdające się wzajemnie wykluczać, mogą wskazywać, iż już wtedy w Kościele bizantyjskim w soboty i niedziele Wielkiego Postu obowiązywał jedynie post jakościowy, polegający na wstrzemięźliwości od pokarmów mięsnych, ryb i nabiału. Natomiast w pozostałe dni Wielkiego Postu obowiązywał ponadto post ilościowy, polegający na tym, iż wierny spożywał tylko jeden postny posiłek w ciągu dnia, w godzinach wieczornych. Tego rodzaju post jest nadal praktykowany w Kościele prawosławnym[8].

Synod Trullański postanowił także, iż każdego dnia Wielkiego Postu, oprócz soboty i niedzieli i świętego dnia Zwiastowania Pańskiego, nie sprawuje się innej Liturgii, jak tylko Liturgię Uprzednio Poświęconych Darów[9]. A to oznacza, iż w tradycji bizantyjskiej w soboty Wielkiego Postu, podobnie jak w niedziele, sprawuje się Eucharystię w przeciwieństwie do pozostałych dni tego okresu liturgicznego. A zatem takie wyróżnienie sobót w okresie przygotowawczym do Wielkanocy wskazuje, iż mają one swoje specjalne znaczenie i przesłanie, które może być pomocne i pożyteczne w przygotowaniu do święta Zmartwychwstania Pańskiego dla chrześcijan tradycji zarówno wschodniej, jak i zachodniej.

Soboty Przedpościa

Na początku niniejszej refleksji należy zaznaczyć, iż w tradycji bizantyjskiej wszystkie soboty w ciągu roku liturgicznego w ramach Eucharystii posiadają swój niezależny od niedziel i pozostałych dni powszednich cykl czytań. Z drugiej strony sama ich tematyka niejednokrotnie koresponduje ze Słowem Bożym czytanym w następującą po danej sobocie niedzielę. Ten związek można zauważyć już w pierwszym okresie liturgicznym przygotowującym do Wielkanocy, zwanym Przedpościem.

W sobotę poprzedzającą pierwszą niedzielę Przedpościa, zwaną Niedzielą o Celniku i Faryzeuszu[10] (Łk 18,10-14), pierwsze czytanie (tzw. Apostoł)[11], wyjęte z 2. listu św. Pawła doTymoteusza (2,11-19) już stanowi swego rodzaju rozważanie i przygotowanie do święta Zmartwychwstania Pańskiego. Zawiera ono bowiem fragment starożytnego hymnu z liturgii chrzcielnej, która ściśle jest przecież związana z Wielkanocą. Słowa tego hymnu mówią między innymi o uczestnictwie ochrzczonych w śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa: Jeżeli bowiem z Nim współumarliśmy, z Nim także żyć będziemy (2 Tm 2,11). Dalej autor listu przestrzega Tymoteusza, aby ten unikał gadaniny, która prowadzi do bezbożności. Odwołuje się przy tym do nauki Hymejanosa i Filetosa, którzy odstąpili od prawdy, mówiąc, że zmartwychwstanie już nastąpiło, i wywracają wiarę niektórych (2 Tm 2,18). W kontekście liturgicznym to czytanie zdaje się przypominać słuchaczom, iż zmartwychwstanie jeszcze nie nastąpiło, a wiernych czeka długa, wielkopostna droga do przebycia, aby to wydarzenie mogło się ziścić. Z kolei Ewangelia tej soboty (Łk 18,2-8) to fragment poprzedzający Ewangelię niedzielną (Łk 18,10-14). Oba te fragmenty łączy jednak ten sam temat: ukazanie różnych postaw podzas modlitwy. O ile bowiem w niedzielnej Ewangelii Jezus opowiada słuchaczom przypowieść o celniku i faryzeuszu, chwaląc postawę celnika i ganiąc sposób modlitwy faryzeusza, o tyle w sobotniej Ewangelii Jezus opowiada przypowieść o natrętnej wdowie i sędzi, który Boga się nie bał i z ludźmi się nie liczył. Ewangelia ta w swojej treści tchnie nadzieją. Podkreśla ona bowiem znaczenie i moc modlitwy w życiu chrześcijanina: A Bóg, czyż nie weźmie w obronę swoich wybranych, którzy dniem i nocą wołają do Niego, i czy będzie zwlekał w ich sprawie? Powiadam wam, że prędko weźmie ich w obronę (Łk 18,7-8a). Z drugiej strony Jezus wzywa do wzrostu wiary w kontekście wyżej wypowiedzianych słów: Czy jednak Syn Człowieczy znajdzie wiarę na ziemi, gdy przyjdzie? (Łk 18,8b).

W sobotę poprzedzającą Niedzielę o Synu Marnotrawnym (Łk 15,11-32), pierwsze czytanie (2 Tm 3,1-9) stanowi zapowiedź wielkiego odstępstwa. Ludzie będą miłować bardziej rozkosze niż Boga. Będą okazywać pozór pobożności, ale wyrzekną się jej mocy. I od takich stroń! (2 Tm 3,4b-5) – nakazuje autor listu Tymoteuszowi. Natomiast w Ewangelii (Łk 20,45-21,4) Jezus zestawia ze sobą dwie odmienne postawy: uczonych w Piśmie, których każe się strzec, bo objadają oni domy wdów i dla pozoru długo się modlą (Łk 20,47a) oraz ubogiej wdowy, która wrzuciła do skarbony więcej niż inni, bo wrzuciła wszystko, co miała na utrzymanie (Łk 21,4). Można zatem zauważyć, iż czytania tej soboty stanowią zachętę do odwrócenia się od złego postępowania i przyjęcia postawy prostoty serca, czemu służyć winien przede wszystkim okres Wielkiego Postu.

Kolejna sobota Przedpościa, zwana Sobotą Mięsopustną[12], jest w tradycji bizantyjskiej jednym z dni liturgicznych poświęconych zmarłym, zwłaszcza tym, którzy odeszli w sposób nagły i bez zewnętrznego okazania skruchy[13]. Dlatego też w ramach Eucharystii czytane są dwa Apostoły i dwie Ewangelie: z dnia i o zmarłych. I tak, pierwsze czytania z dnia (1Kor 10,23-28) przypomina między innymi o tym, iż wszystko wolno, ale nie wszystko przynosi korzyść. Wszystko wolno, ale nie wszystko buduje. Niech nikt nie szuka własnego dobra, lecz dobra bliźniego (1Kor 10,23-24). Z kolei czytanie poświęcone zmarłym (1Tes 4,13-17) mówi o nadziei zmartwychwstania i zbawienia dla wszystkich wiernych zmarłych: Jeśli bowiem wierzymy, że Jezus istotnie umarł i zmartwychwstał, to również tych, którzy umarli w Jezusie, Bóg wyprowadzi wraz z Nim (1Tes 4,14). Natomiast Ewangelia z dnia (Łk 21,8-9.25-27.33-36) mówi o drugim przyjściu Chrystusa i odpowiednim do niego przygotowaniu, a w Ewangelii poświęconej zmarłym (J 5,24-30) Jezus przypomina, iż kto słucha słowa mego i wierzy w Tego, który Mnie posłał, ma życie wieczne i nie idzie pod sąd, lecz ze śmierci przeszedł do życia. (...) Nadchodzi bowiem godzina, kiedy wszyscy, co są w grobach, usłyszą głos Jego: i ci, którzy pełnili dobre czyny, pójdą na zmartwychwstanie do życia; ci, którzy pełnili złe czyny – na zmartwychwstanie do potępienia (J 5,24.28-29). Również teksty liturgiczne tego dnia przypominają o grzesznym upadku człowieka i o Chrystusie, który przywraca ludziom ich pierwotne piękno. W jednym z hymnów jutrzni wierni wołają: Niegdyś z niczego stworzyłeś mnie i obdarzyłeś boskim swoim obrazem, a za przekroczenie przykazania znowu zwróciłeś mnie do ziemi, z jakiej byłem wzięty. Pozwól mi powrócić do dawnej chwały na Twoje podobieństwo[14]. A zatem w tym dniu Kościół wschodni nie tylko modli się za zmarłych, ale także wzywa żyjących do wypełniania przykazań i okazania skruchy w obliczu śmierci, która może przyjść znienacka.

W Sobotę Seropustną również czytane są dwa Apostoły i dwie Ewangelie, ponieważ w tym dniu oprócz czytań z dnia czytane są fragmenty z Pisma Świętego z powodu przypadającego wspomnienia wszystkich chrześcijan, którzy poprzez swoje praktyki postne dostąpili zbawienia. I tak, pierwsze czytanie z dnia (Rz 14,19-23;16,25-27[15]) traktuje już o poście: Dobrą jest rzeczą nie jeść mięsa i nie pić wina, i nie czynić niczego, co twego brata razi, gorszy albo osłania (Rz 14,21). Pierwsze czytanie ku czci poszczącym (Ga 5,22-6,2) przypomina najpierw, iż ci, którzy należą do Chrystusa Jezusa, ukrzyżowali ciało swoje z jego namiętnościami i pożądaniami. (...) A gdyby komuś przydarzył się upadek, wy, którzy pozostajecie pod działaniem Ducha, w duchu łagodności sprowadźcie takiego na właściwą drogę. Bacz jednak, abyś i ty nie uległ pokusie. Jeden drugiego brzemiona noście i tak wypełniajcie prawo Chrystusowe (Ga 5,23;6,1-2). Z kolei Ewangelia poświęcona ascetom (Mt 11,27-30) stanowi wezwanie do podjęcia codziennego trudu. Natomiast Ewangelia z dnia (Mt 6,1-13) poucza, jakie postawy powinny charakteryzować chrześcijan przeżywajacych okres Wielkiego Postu. Należy wystrzegać się wypełniania dobrych uczynków, w tym jałmużny, aby pokazać się przed ludźmi. Również modlitwa ma być daleka od obłudy i gadatliwości. W tym kontekście Jezus przekazuje także swoim uczniom Modlitwę Pańską. W dniu następnym, tzn. w Niedzielę o Przebaczeniu Win, zwaną też Niedzielą Seropustną, odczytywany jest niejako ciąg dalszy sobotniego fragmentu, traktujący o przebaczeniu win i poście (Mt 6,14-21). W tym też dniu nieszporami rozpoczyna się Wielki Post.

Soboty Wielkiego Postu

Przed podjęciem refleksji nad przesłaniem teologicznym sobót Wielkiego Postu w tradycji bizantyjskiej, warto najpierw zwrócić uwagę na treść Ewangelii czytanych podczas Eucharystii w dni powszednie dwóch ostatnich tygodni Przedpościa. I tak, w tygodniu mięsopustnym podczas Eucharystii czytane są fragmenty Ewangelii według św. Marka, opisujące wydarzenia od wjazdu Jezusa do Jerozolimy aż do Jego śmierci (Mk 11,1-11; 14,10-15,25.33-41). Podobny opis, tym razem wyjęty z Ewangelii według św. Łukasza (Łk 19,29-40; 22,7-42.45; 23,1-34.44-56) czytany jest w poniedziałek, wtorek i czwartek tygodnia seropustnego[16] podczas Eucharystii. Ten jednak opis kończy się na złożeniu Jezusa do grobu. A zatem opisy zawarte w Ewangeliach czytanych w dwóch ostatnich tygodniach Przedpościa urywają się na wydarzeniach Wielkiej Soboty. Aby można było kontynuować ów opis i przejść do radości zmartwychwstania Chrystusa, trzeba przejść przez trudną drogę Wielkiego Postu. Kto nie podejmie tego trudu, ten poza grób Wielkiej Soboty nie wyjdzie. Z drugiej strony dynamika Ewangelii czytanych pod koniec Przedpościa zdaje się wskazywać, iż cały Wielki Post można traktować jak Wielką Sobotę, cielesne spoczywanie w grobie i duchowe przebywanie w otchłani związane z oczekiwaniem na moment, kiedy to sam Bóg da każdemu wierzącemu dar życia wiecznego dzięki zmartwychwstaniu Chrystusa.

We wszystkie soboty Wielkiego Postu czytane są dwa Apostoły i dwie Ewangelie: z dnia oraz z okazji wspomnienia, które na daną sobotę tego okresu przypada. 1. czytanie z dnia wyjęte jest zawsze z Listu do Hebrajczyków, który traktuje o historii zbawienia, obietnicy i wierze, zwłaszcza w to, co ma nadejść[17]. Co więcej, lektura tego listu odczytywana podczas sobotnich Eucharystii w Wielkim Poście przypomina o drugim przyjściu Chrystusa i potrzebie przygotowania się na tę chwilę. Ów temat zdaje się nawiązywać do rozumienia święta Zmartwychwstania, a przez to każdej niedzieli jako dnia ósmego, który ma charakter eschatologiczny[18]. Dlatego też można dopatrywać się pewnego podobieństwa między bizantyjskim Wielkim Postem i rzymskokatolickim Adwentem.

W 1. sobotę Wielkiego Postu 1. czytanie to prolog Listu do Hebrajczyków (Hbr 1,1-12), przypominający, iż wielokrotnie i na różne sposoby przemawiał niegdyś Bóg do ojców przez proroków, a w tych ostatecznych dniach przemówił do nas przez Syna (Hbr 1,1). Natomiast Ewangelia tego dnia (Mk 2,23-3,5) podkreśla, że to szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu. Zatem Syn Człowieczy jest Panem także szabatu (Mk 2,27-28). Dlatego też Jezus nie gani uczniów, iż w szabat zrywają kłosy, a i sam tego dnia uzdrawia człowieka. A zatem ta Ewangelia przestrzega przed nadmiernym rytualizmem i pokazuje, że wszelkie prawa Boskie i ludzkie mają służyć dobru człowieka.

1. sobota Wielkiego Postu to także wspomnienie św. Teodora Tyrona, męczennika, który na początku IV w. odmówił oddania czci pogańskim bóstwom. Dlatego też ku jego czci czytane są ponadto czytania ku czci męczennika (2 Tm 2,1-10; J 15,17-16,2) traktujące o walce i prześladowaniach. Z kolei trzy następne soboty Wiekiego Postu (od drugiej do czwartej) są dniami szczególnej modlitwy za zmarłych. Dlatego też w te soboty czytane są dodatkowo czytania o zmarłych, te same, które proklamuje się w Przedpościu, w Sobotę Mięsopustną, która także pświęcona jest amięci zmarłym (1Tes 4,13-17; J 5,24-30). Jedynie w 4. sobotę Wielkiego Postu czytane jest inne 1. czytanie o zmarłych (1Kor 15,47-57), w którym mowa jest o przemianie w człowieku tego, co zniszczalne i śmiertelne w niezniszczalne i nieśmiertelne.Na końcu tego wywodu św. Paweł dziękuje Bogu za to, że dał nam odnieść zwycięstwo przez Pana naszego, Jezusa Chrystusa (1Kor 15,57).

W 2. sobotę Wielkiego Postu 1. czytanie z dnia (Hbr 3,12-16) zachęca m.in. do otwarcia się na Chrystusa i odrzucenia niewiary rozumianej jako odstępstwo od Boga. Natomiast Ewangelia (Mk 1,35-44) opisuje poszukiwanie i znalezienie Jezusa przez uczniów oraz uzdrowienie trędowatego. Ta ostatnia scena w dużej mierze stanowi figurę sakramentu pokuty, gdzie osoba trędowata ze względu na swoją chorobę obrazuje chrześcijanina wyłączonego ze społeczności wiernych z powodu swoich grzechów. Jezus oczyszcza trędowatego, ale nakazuje mu udać się do kapłana, aby ten potwierdził uzdrowienie. Podobny proces oczyszczenia dokonuje się w sakramencie pokuty, kiedy to Bóg uzdrawia człowieka z jego chorób duchowych, a kapłan jako przedstawiciel Kościoła staje się świadkiem tego uzdrowienia.

Przesłanie Apostoła z 3. soboty Wielkiego Postu (Hbr 10,32-38) skierowane jest do ochrzczonych. Autor listu zachęca wiernych, aby nie wyzbywali się ufności, która znajduje wielką odpłatę. Potrzebujecie bowiem wytrwałości, abyście po wypełnieniu woli Bożej dostąpili spełnienia obietnicy. Jeszcze bowiem krótka, bardzo krótka chwila i przyjdzie Ten, który ma nadejść i nie spóźni się (Hbr 10,35-37).Natomiast Ewangelia (Mk 2,14-17) mówi o powołaniu celnika Lewiego przez Jezusa oraz o Jego uczcie z celnikami i grzesznikami. W ten sposób Jezus przypomina, iż Jego misja polega na powoływaniu grzeszników, co winno napawać nadzieją wszystkich wierzących przeżywających Wielki Post.

W 4. sobotę Wielkiego Postu Apostoł (Hbr 6,9-12) głosi nadzieję poprawy: spodziewamy się czegoś lepszego i bliskiego zbawienia. (...) Pragniemy zaś, by każdy z was tę samą gorliwość w doskonaleniu nadziei aż do końca, abyście nie stali się ospałymi, ale naśladowali tych, którzy przez wiarę i cierpliwość staą się dziedzicami obietnic (Hbr 6,9b.11-12). Z kolei Ewangelia opisuje uzdrowienie głuchoniemego (Mk 7,31-37). Treść tej Ewangelii, a zwłaszcza opisany w niej obrzęd otwarcia uszu i języka przypomina, iż Wielki Post był niegdyś przygotowaniem katechumenów do chrztu.

5. sobota Wielkiego Postu, zwana także akatystną, poświęcona jest Bogurodzicy. Dlatego w tym dniu czytane są dwa Apostoły i dwie Ewangelie: z dnia i o Matce Bożej. Te ostatnie są fragmentami biblinymi czytanymi w tradycji bizantyjskiej w niemal wszystkie święta maryjne, opisujące wystrój starotestamentowego, świętego Przybytku (Hbr 9,1-9) oraz gościnę Jezusa u Marty i Marii, a także krótki dialog Jezusa z pewną kobietą, która wychwalała Bogurodzicę (Łk 10,3-42; 11,27-28). Natomiast 1. czytanie z dnia (Hbr 9,24-28) głosi nadzieję związaną z drugim przyjściem Chrystusa, który raz jeden był ofiarowany dla zgładzenia grzechów wielu, drugi raz ukaże się nie w związku z grzechem, lecz dla zbawienia tych, którzy Go oczekują (Hbr 9,28). Z kolei Ewangelia (Mk 8,27-33) opisuje wyznanie Piotra, iż Jezus jest Mesjaszem, a także zapowiedź męki, śmierci i zmartwychwstania, o której Jezus otwarcie mówił swoim uczniom. Wtedy jednak Piotr zaczął upominać Jezusa na osobności, a Jezus zganił za to Piotra, mówiąc: zejdź mi z oczu szatanie, bo nie myślisz po Bożemu, lecz po ludzku (Mk 8,33b). Ta Ewangelia przypomina wszystkim, którzy złożyli lub mają zamiar złożyć wyznanie wiary w Chrystusa, iż trzeba być co do jego wypełniania konsekwentnym.

Sobota Łazarza

W tradycji bizantyjskiej Wielki Post w sensie ścisłym kończy się w piątek przed Niedzielą Palmową. Kolejny dzień, poprzedzający Niedzielę Palmową, zwany Sobotą Łazarza, rozpoczyna kolejny, szczególny okres liturgiczny, jakim jest Wielki Tydzień. Motywem przewodnim tej soboty jest wydarzenie wskrzeszenia Łazarza (J 11,1-46). Podczas Eucharystii ten właśnie fragment jest odczytywany w ramach Ewangelii. Wskrzesznie Łazarza ukazuje Boską potęgę Chrystusa, który sam wnet uda sie dobrowolnie na mękę i śmierć. Dlatego też Sobota Łazarza, wypadająca na sześć dni przed Paschą Chrystusa[19], stanowi zapowiedź i rękojmię zmartwychwstania powszechnego[20]. Na takie rozumienie znaczenia tego dnia wskazują przede wszystkim czytania biblijne i teksty liturgiczne.

I tak, na jutrzni Soboty Łazarza śpiewane są hymny jutrzni niedzielnej, takie jak Anielski chór zadziwił się, widząc Ciebie policzonego ze zmarłymi i Zmartwychwstanie Chrystusa zobaczywszy. W tych hymnach wyrażona została radosna nowina o zmartwychwstaniu powszechnym. W przeciwieństwie do treści sobót Wielkiego Postu w tym dniu nie śpiewa się pieśni o zmarłych. Natomiast podczas Eucharystii zamiast hymnu Święty Boże śpiewany jest wers z listu św. Pawła Wy wszyscy, którzy zostaliście w Chrystusie ochrzczeni, w Chrystusa przyoblekliście się (Ga 3,27)[21]. W tym dniu też dniu w X-XI w. patriarcha Konstantynopola udzielał chrztu w świątyni Mądrości Bożej, prawdopodobnie tylko małym dzieciom[22]. Natomiast Apostoł czytany na Eucharystii tego dnia (Hbr 12,28-13,8) przypomina o braterskiej miłości, gościnności, o okazaniu miłosierdzia więźniom i cierpiącym, o szacunku do małżeństwa, walce z zachłannością na pieniądze i naśladowaniu wiary przełożonych, którzy głosili Słowo Boże. Wreszcie czytanie to kończy się formułą: Jezus Chrystus – wczoraj i dziś, ten sam także na wieki (Hbr 13,8).

Również teksty liturgiczne ukazują Sobotę Łazarza jako zapowiedź zmartwychwstania powszechnego, czego przykładem mogą być słowa wyjęte z głównego hymnu (troparionu) tego dnia i Niedzieli Palmowej: Zmartwychwstanie powszechne przed swoją męką potwierdzając, z martwych wskrzesiłeś Łazarza, Chryste Boże[23]. Natomiast w nieszporach Soboty Łazarza, odprawianych w piątek wieczorem, mowa jest także o zapowiedzi zwycięstwa Chrystusa nad piekłem: Panie, Twój głos zniszczył królestwo piekła, słowo Twoje potężne wskrzesiło z grobu umarłego od czterech dni i Łazarz stał się zbawiennym praobrazem ponownego narodzenia. Wszystko jest dla Ciebie możliwe, Panie, Władco wszystkiego![24] Kolejny hymn dodaje: Usłyszawszy głos [Chrystusa], gorzkie i nienasycone piekło, drżąc ze strachu i wielce zawodząc, traci Łazarza[25]. Z kolei jeden z hymnów nieszporów Niedzieli Palmowej, odprawianych w sobotę wieczorem, głosi: Zapowiadając nam swoje święte zmartwychwstanie, podniosłeś swoim nakazem zmarłego,pozbawionego życia Łazarza, Twojego przyjaciela, o Dobry, z grobu, od czterech dni pochowanego i cuchnącego[26].

A zatem Sobota Łazarza ma charakter zapowiedzi czy wręcz proroctwa zmartwychwstania Chrystusa, a za Nim wszystkich ludzi. W tym kontekście sobota ta jawi się jako namiastka Wielkanocy, o czym może świadczyć złagodzenie postu tego dnia poprzez możliwość spożywania oleju, wina i kawioru[27], który nawiązuje do wielkanocnego jajka, symbolu nowego życia.

Wielka Sobota

Spośród wszystkich sobót przygotowujących wiernych do święta Wielkiejnocy, z pewnością poczesne miejsce zajmuje Wielka Sobota, której przesłanie i znaczenie najlepiej zdaje się opiewać jeden z hymnów liturgicznych tego dnia: Dzisiejszy dzień w sposób mistyczny zapowiedział wielki Mojżesz, mówiąc: „I pobłogosławił Bóg dzień siódmy”. Oto jest ta błogosławiona sobota, oto dzień odpocznienia, w którym spoczął od wszystkich swoich dzieł Jednorodzony Syn Boży, który z Opatrzności przyjął śmierć i odpoczywał cieleśnie w sobotę (dosł. cieleśnie sobotował). Ale On powróci przez swoje zmartwychwstanie, da nam życie wieczne jako jedyny dobry i miłujący człowieka[28]. A zatem Wielka Sobota rozumiana jest tu jako dzień odpoczynku Boga tak po dziele stworzenia, jak i po dziele zbawienia.

Już jutrznia Wielkiej Soboty odprawiana z zasady wieczorem w Wielki Piątek mówi o zbliżającym się zwycięstwie Chrystusa nad śmiercią i piekłem. I tak, w hymnach stacyjnych[29] opiewających Jezusa złożonego do grobu, brzmią m.in. takie słowa: Chryste Życie! Zostałeś złożony w grobie, śmiercią zgubiłeś śmierć i wytoczyłeś życie światu[30]. Dalej padają pytania retoryczne: Zbawco, jakże otchłań zniesie Twoje przyjście? Czyż nie zostanie skruszona, zamroczona i oślepiona blaskiem Twojej światłości?[31] Z kolei inny hymn stacyjny tak opiewa Chrystusa: O, Słowo, piękna nie miałeś, ani wyglądu (por. Iz 53,2), gdy cierpiałeś, ale zmartwychwstawszy upiększyłeś ludzi boskimi promieniami[32].

Po hymnach stacyjnych śpiewany jest hymn niedzielny Anielski chór zadziwił się, widząc Ciebie policzonego ze zmarłymi, podobnie jak w Sobotę Łazarza. Natomiast w ramach kanonu jutrzni[33], zasadnicze i pełne nadziei jest przesłanie ostatniej pieśni, mającej nawiązywać do hymnu Magnificat (Łk 1,46-55), gdzie Chrystus zwraca się do swej Matki: Nie płacz nade mną, Matko, widząc w grobie Syna, którego w łonie poczęłaś bez nasienia, powstanę bowiem i wysławię się i jako Bóg wyniosę w chwale tych, którzy nieustannie w wierze i miłości Ciebie wywyższają. (...) Matko, ziemia przykrywa Mnie z Mej woli, ale ulękły się bramy otchłani, widząc Mnie odzianego w skrwawioną szatę zemsty, poraziłem bowiem wrogów krzyżem jak Bóg, powstanę znowu i wywyższę Ciebie. Niech rozraduje się stworzenie, niech weselą się wszyscy mieszkańcy ziemi, bowiem otchłań została zniewolona. Niewiasty z mirrą niech przybiegną, Adama z Ewą wybawię z całym ich rodem i zmartwychwstanę trzeciego dnia[34].

Również głębokie przesłanie zawierają hymny odmawiane podczas psalmów pochwalnych (148-150) w ramach jutrzni: Cóż za widok, jakież rzeczywiste upokorzenie, Król wieków, który przez cierpienie wypełnił Opatrzność, odpoczywa w grobie, dając nam nowy odpoczynek. Jemu to zaśpiewajmy: „Powstań Boże, sądź ziemię, bowiem Ty królujesz na wieki, mając niezmierzone miłosierdzie”. (...) Przyjdźcie, zobaczmy nasze życie, leżące w grobie, aby ożywić leżących w grobach[35]. Natomiast pod koniec jutrzni odczytywany jest fragment z księgi proroka Ezechiela (37, 1-14), który opisuje cud ożywienia wysuszonych kości. Kolejne czytanie, wyjęte z listów Pawłowych (1Kor 5, 6-8; Ga 3, 13-14) mówi o tym, że Chrystus został złożony jako nasza Pascha. Z kolei Ewangelia (Mt 27, 62-66) mówi o wydarzeniach, które nastąpiły nazajutrz po śmierci i pogrzebie Chrystusa.

Również teksty biblijne i liturgiczne nieszporów połączonych z Liturgią św. Bazylego Wielkiego[36], odprawianych z zasady w Wielką Sobotę w godzinach porannych, kontynuują wątek dotyczący nadziei zmartwychwstania i zwycięstwa Chrystusa nad śmiercią i piekłem. Niektóre hymny nieszporów starają się wręcz opisać kondycję otchłani po przybyciu do niej Chrystusa: Dzisiaj otchłań jęcząc, woła: „Lepiej by mi było, gdybym nie przyjęła zrodzonego z Maryi, przyszedł bowiem do mnie i zniszczył moje panowanie, skruszył spiżowe bramy i dusze, które dotąd trzymałam, żywy wskrzesił Bóg. (...) Zniszczona jest moja władza, przyjęłam Martwego jak jednego ze zmarłych, ale nie mogę Go utrzymać, a z Nim stracę i tych, nad którymi królowałam, martwych od wieku. On bowiem wszystkich wskrzesza. (...) Zniszczona jest moja potęga, Pasterz został ukrzyżowany i wskrzesił Adama. Nie ma już tych, nad którymi królowałam, i tych, których połknęłam, gdy byłam silna, wszystkich oddałam. Ukrzyżowany opustoszył groby, nie ma już mocy władza śmierci”[37]. Również czytania ze Starego Testamentu czytane podczas tych nieszporów, niejednokrotnie nawiązują do tajemnicy zmartwychwstania. Przykładem może być lektura całej księgi proroka Jonasza, w której figurą zmartwychwstania Chrystusa jest trzydniowe przebywanie tegoż proroka we wnętrznościach wielkiej ryby (por. Jon 2,1-11).

Natomiast podczas wielkosobotniej Liturgii św. Bazylego Wielkiego w ramach proklamacji Słowa Bożego dominuje wątek chrzcielny, ponieważ w tym dniu udzielano niegdyś chrztu, zarówno dzieciom jak i dorosłym[38]. Stąd też podobnie jak w Sobotę Łazarza, zamiast hymnu Święty Boże, śpiewane są słowa Wy wszyscy, którzy zostaliście w Chrystusie ochrzczeni, w Chrystusa przyoblekliście się (Ga 3,27)[39]. Z kolei Apostoł (Rz 6, 3-11) mówi o chrzcie jako zanurzeniu w śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa. Po tym czytaniu wyjątkowo nie śpiewa się Alleluja, ale wersy z psalmu (82,1-8), którego refren znów nawiązuje do zmartwychwstania: O Boże, powstań, odbądź sąd nad ziemią, bo wszystkie narody są Twoją własnością (Ps 82,8). Podczas tego śpiewu zmieniane są okrycia na ołtarzu, ambonach i pulpitach z ciemnych na białe. W podobny sposób duchowni zmieniają szaty liturgiczne[40]. Potem diakon lub kapłan czyta Ewangelię (Mt 28, 1-20), która nie tylko mówi o zmartwychwstaniu Chrystusa, ale również o nakazie udzielania chrztu nowym uczniom (Mt 28,19). Natomiast podczas Modlitwy Eucharystycznej (Anafory) śpiewana jest pierwsza zwrotka hymnu Nie płacz nade mną, Matko, który zabrzmiał już podczas jutrzni wielkosobotniej. Słowa całego tego hymnu zabrzmią jeszcze raz podczas nabożeństwa północnego, które w sposób bezpośredni poprzedza celebrację jutrzni paschalnej, rozpoczynającej uroczyste i radosne świętowanie Wielkanocy.

* * *

Analizując przesłanie sobót przygotowujących do świętowania Wielkanocy, można zauważyć, iż w Przedpościu i Wielkim Poście dominują dwa zasadnicze zagadnienia: pamięć i modlitwa za zmarłych oraz wskazówki mające pomóc wiernym w dobrym i owocnym przygotowaniu się do święta Zmartwychwstania Chrystusa, a także do drugiego przyjścia Chrystusa. Natomiast Sobota Łazarza i Wielka Sobota zwiastują już nadchodzącą radość, płynącą ze zwycięstwa Chrystusa nad śmiercią i piekłem, które w pełni zostanie obwieszczone i zamanifestowane w dniu Wielkanocy. Dlatego wydaje się, iż to właśnie te dwie soboty nadają wszystkim pozostałym właściwego im znaczenia, zwiastując wierzącym nadzieję na zmartwychwstanie do życia wiecznego.

A zatem sobota we wschodnim chrześcijaństwie postrzegana jest jednocześnie jako dzień Stworzenia, a także dzień oczekiwania i „poprzednik” Dnia Pańskiego. W tym kontekście można by wręcz zaryzykować twierdzenie, iż w tradycji bizantyjskiej sobota w stosunku do niedzieli mają się tak do siebie, jak osoba i misja św. Jana Chrzciciela w stosunku do Jezusa. Sobota jest więc poprzednikiem[41], wołającym na pustyni i wzywającym do nawrócenia (por. J 1,23), którego misja zmierza do poniesienia męczeńskiej śmierci na wzór św. Jana Chrzciciela. W ten sposób sobota jawi się jednocześnie jako dzień śmierci i życia, a jej niepojętość zdaje się najlepiej wyrażać modlitwa kapłana odmawiana na początku Eucharystii w tradycji bizantyjskiej: W grobie ciałem, w otchłani zaś duszą jako Bóg, i w raju z łotrem, i na tronie byłeś, Chryste, z Ojcem i Duchem, wszystko wypełniający, nieopisany[42] .



[1] Kanony Apostolskie są zbiorem najstarszych przepisów kościelnych pochodzących z przełomu III i IV w., których autorstwo przypisuje się Apostołom.

[2]Por. A.Znosko, Kanony Kościoła prawosławnego, Hajnówka 2000, t.1., s.26; M.Kunzler, Liturgia Kościoła, tłum. L.Balter SAC, Poznań 1999, s.617.

[3]Pravila Pravoslavnoj Cerkvi s tolkovanijami Nikodima, episkopa dalmatinsko-istrijskago, Sankt-Peterburg 1911, reprint 1994, t.I, s.141.

[4]Tamże, t.I, s.142.

[5]Synod Trullański (in Trullo) został zwołany przez cesarza bizantyjskiego Justyniana II w sali z kopułą pałacu cesarskiego w Konstantynopolu zwaną Trullon. Synod ten jest również nazywany Piąto-Szósty (quinisextum), ponieważ na Wschodzie jest on uważany za kontynuację dwóch poprzednich soborów powszechnych odbytych w Konstantynopolu, w 553 roku i 680 roku. Na synodzie tym zostały uchwalone kanony dyscyplinarne obowiązujące w Kościele wschodnim. Por. M.Starowieyski, Sobory Kościoła niepodzielonego. Część I – Dzieje, Tarnów 1994, s.108.

[6]A.Znosko, dz. cyt., s.91. Ów post we wszystkie soboty w ciągu roku w Kościele zachodnim miał swoje źródło właśnie w poście Wielkiej Soboty, podobnie jak post w piątek w Wielkim Piątku. Obecnie w Kościele rzymskokatolickim w soboty post nie obowiązuje. Por. M.Kunzler, dz. cyt., 617-618.

[7]Tamże.

[8]Por. Pravila Pravoslavnoj Cerkvi, t.I, s.142. Wyjątkiem jest jedynie święto Zwiastowania Pańskiego, które najczęściej wypada w okresie Wielkiego Postu. W tym dniu można spożywać rybę.

[9]A.Znosko, dz. cyt., s.90; Pravila Pravoslavnoj Cerkvi, t.I, s.537. Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów, na którą składają się nieszpory i uroczysty obrzęd Komunii św., jest typowym nabożeństwem wielkopostnym w tradycji bizantyjskiej. W Kościele rzymskokatolickim tego rodzaju liturgia jest sprawowana tylko raz w roku – w Wielki Piątek.

[10]Ks. Aleksander Schmemann do okresu przygotowawczego przed Wielkim Postem zaliczał już niedzielę poprzedzającą Niedzielę o Celniku i Faryzeuszu, zwaną Niedzielą o Zacheuszu (Łk 19, 1-10). Opinię tę zdaje się podtrzymywać także ks. Henryk Paprocki. Jednak zgodnie z przepsami zawartymi w księgach liturgicznych Kościoła prawosławnego i Kościoła greckokatolickiego Przedpoście rozpoczyna się od Niedzieli o Celniku i Faryzeuszu. Por. A.Schmemann, Wielki Post, Białystok 1990, s.7-8; F.Thiele, Święta religijne żydów, chrześcijan i muzułmanów. Daty i objaśnienia, Warszawa 1995, s.5, 41 i 46; K.Bondaruk, Nauka o nabożeństwach prawosławnych, Białystok 1996, s.139; K.Nikolskij, Posobije k izučeniju ustava bogosluženija pravoslavnoj Cerkvi, Sankt-Peterburg 1900, reprint 1960, s.580; Anthologion tón iereón akolouthión tou olou eniautou, Thessaloniké 1992, t.1, s.903; Tipic bisericesc, Alba Iulia 2002, s.111; I.Dolnyckyj, Tytpyk Ykrajinskoji Katolyckoji Cerkvy, Lviv 2002, s.302.

[11] W ramach Eucharystii w tradycji bizantyjskiej czytania wyjęte są jedynie z Nowego Testamentu. Pierwsze czytanie, poprzedzające Ewangelię, nazywa się „Apostoł”.Odpowiednikiem tego słowa w liturgii zachodniej jest Epistoła. W dalszej części niniejszego artykułu w takim właśnie znaczeniu będzie również używane słowo „Apostoł”.

[12]Sobota Mięsopustna poprzedza Niedzielę Mięsopustną, zwaną także Niedzielą o Sądzie Ostatecznym (Mt 25,31-46). Jest to związane z tym, iż w tradycji bizantyjskiej niedziela jest z zasady traktowana jako ostatni dzień tygodnia. Wyjątek stanowi okres od Niedzieli Zmartwychwstania do Pięćdziesiątnicy, kiedy niedziela jest traktowana jako pierwszy dzień tygodna.

[13]Por. K.Bondaruk, dz. cyt., s.140.

[14]Molytoslov. Časoslov-oktojich Triod-Mineja, Rym-Toronto 1990, s.450.

[15]W tekście starocerkiewnosłowiańskim, a także w niektórych tekstach rosyjskich i ukraińskich przeznaczonych zwłaszcza dla wiernych Kościoła prawosławnego i Kościoła greckokatolickiego, być może z powodu błędu kopistów, ostatnie zdania Listu do Rzymian (16,25-27) zostały dołączone na koniec rozdziału 14. jako wersy 24-26. Por. Biblija. Knigi Svjaščennogo Pisanija Vetchogo i Novogo Zaveta na cerkovnoslovjanskom jazyke s pararelnymi mestami, Moskva 1997, s.1509 i 1511; Novyj Zavet Gospoda našego Iisusa Chrysta, Bruxelles 1964, s.272 i 274; Apostol, Lviv 2000, s.211-212.

[16]W tygodniu seropustnym, poprzedzającym bezpośrednio Wielki Post, po raz pierwszy pojawiają się dwa dni aliturgiczne (środa i piątek), kiedy według przepisów nie wolno sprawować Eucharystii Por. K.Nikolskij, dz. cyt., s.585; Tipic bisericesc, s.117-121.

[17] Por. A.Schmemann, dz. cyt., s.47.

[18]Por. M.Kunzler, dz. cyt., s.618-619; A.Schmemann, dz. cyt., s.47.

[19] Chodzi tutaj o dzień śmierci Chrystusa, czyli Wielki Piątek. Tak umiejscawiają w czasie Sobotę Łazarza teksty liturgiczne. Por. K.Nikolskij, dz. cyt. s.602; Anthologion..., s.1076; Večirnia i utrenia ta inši bohoslužennia na vsi nedili i svjata ciloho roku, Žovkva 1937, s.169; Molytoslov, s.518.

[20] A.Schmemann, dz. cyt., s.46.

[21]K.Nikolskij, dz. cyt., s.603.

[22]M.Arranz SJ, Jevcharistija Vostoka i Zapada, Rim 1998, s.86.

[23]Anthologion..., s.1063; Večirnia i utrenia..., s.170; Molytoslov, s.1250.

[24]Anthologion..., s.1048; Molytoslov, s.512.

[25] Tamże.

[26]Anthologion..., s.1076; Večirnia i utrenia..., s.167; Molytoslov, s.517-518.

[27]Por. K.Nikolskij, dz. cyt., s.603.

[28]Tekst z nieznacznymi modyfikacjami podany za: H.Paprocki, Wielki Tydzień i święto Paschy w Kościele prawosławnym, Kraków 2003, s.139; por. Anthologion…, s.1292; Večirnia i utrenia..., s.278; Molytoslov, s.619.

[29]Na początku jutrzni Wielkiej Soboty, zwanej też Jutrznią Jerozolimską, śpiewane są hymny opiewające Chrystusa złożonego do grobu. Podzielone są one na trzy stacje.

[30]H.Paprocki, dz. cyt., s.107; Anthologion…, s.1276; Večirnia i utrenia..., s.257.

[31]Tamże.

[32]H.Paprocki, dz. cyt., s.119; Anthologion…, s.1285; Večirnia i utrenia..., s.266.

[33]Kanon jutrzni składa się zwykle z 8 pieśni (w Wielkim Poście z 9) nawiązujących w swej treści do wybranych, biblijnych kantyków.

[34]H.Paprocki, dz. cyt., s.137-138; Večirnia i utrenia..., s.277.

[35]H.Paprocki, dz. cyt., s.138; Anthologion…, s.1291; Večirnia i utrenia..., s.278.

[36]Chodzi tu o wielkosobotnie nieszpory połączone z Eucharystią, których odpowiednikiem w Kościele rzymskokatolickim jest liturgia Wigilii Paschalnej. Jednak w tradycji bizantyjskiej to nabożeństwo zachowuje nadal postny charakter, bo liturgicznie przynależy do Wielkiej Soboty.

[37]H.Paprocki, dz. cyt., s.142; Anthologion…, s.1296-1297; Večirnia i utrenia..., s.282.

[38]M.Arranz SJ, dz. cyt., s.86.

[39]K.Nikolskij, dz. cyt., s.623.

[40]K.Nikolskij, dz. cyt., s.623.

[41]W tradycji bizantyjskiej św. Jan Chrzciciel jest nazywany św. Janem Poprzednikiem (Prodromos).

[42]Tekst z nieznacznymi modyfikacjami podany za: M.Kunzler, dz. cyt., s.617.


Data utworzenia: 2013.06.17 • 16:48
Ostatnie zmiany: 2013.06.17 • 22:57
Kategoria : Rok liturgiczny
Strona czytana 1915 razy


podglšd wydruku podglšd wydruku     Wersja do druku Wersja do druku


react.gifKomentarze


Nikt jeszcze nie komentował tego artykułu.
Bądź pierwszy!



Artykuły
O Bogu i łasce O Kościele O sakramentach Rok liturgiczny O liturgii w ogólności Eschatologia Historia O szatanie Teksty liturgiczne O autorze strony

Konferencje na temat sakramentów Łódź 2013
Konferencje o sakramentach (Łódź luty-maj 2013):

Sakrament pokuty (28 luty 2013):
http://dobremedia.org/index.php/na-zywo/studio-lodz/konferencje/video/pokuta

Sakramenty w służbie komunii - sakrament święceń i małżeństwo (12 marca 2013):
http://dobremedia.org/index.php/na-zywo/studio-lodz/konferencje/video/sakrament-wice-i-maestwa

Eucharystia (8 maja 2013):
http://www.dobremedia.org/index.php/na-zywo/studio-lodz/konferencje/video/eucharystia

Szukaj





Newsletter
By otrzymywać wieści na email zapisz się na newsletter.
Zapisz
Wypisz
828 Zapisani

^ Góra ^

  Site powered by GuppY v4.5.19 Š 2004-2011 - CeCILL Free License